artikel

Ambtenarenrecht 2.0: arbeidsvoorwaarden in beton gegoten?

Arbeidsrecht

Voor de meeste ambtenaren gaat het ‘’gewone’’ arbeidsrecht gelden in 2020. Maakt de Wet normalisering rechtspositie ambtenaren dat arbeidsvoorwaarden straks in beton zijn gegoten of juist niet? Drie tips voor de voorbereiding op de wetswijziging inzake de wijziging van arbeidsvoorwaarden.

Ambtenarenrecht 2.0: arbeidsvoorwaarden in beton gegoten?

Een overheidswerkgever besluit dat de functie van een ambtenaar wijzigt van Beleidsmedewerker naar Officemedewerker. Dit om aan te sluiten bij de veranderende marktvraag en om de organisatie efficiënter in te richten. Het salaris blijft hetzelfde.

Bezwaaradviescommissie

Vooraf legt de overheidswerkgever dit besluit als voornemen aan de ambtenaar voor. De ambtenaar geeft zijn reactie en geeft aan het niet eens te zijn. Toch neemt de overheidswerkgever het besluit. De ambtenaar maakt bezwaar. De overheidswerkgever beoordeelt het bezwaar na advies van de bezwaaradviescommissie te hebben ingewonnen en verklaart het ongegrond.

In beroep bij de rechtbank

De ambtenaar gaat in beroep bij de rechtbank. De rechtbank beoordeelt het besluit van de overheidswerkgever en stelt de overheidswerkgever in het gelijk.

Dit is een voorbeeld van de praktijk onder het huidige ambtenarenrecht. Na inwerkingtreding van de Wet normalisering rechtspositie ambtenaren gaat dit helemaal anders. Wat verandert er?

Wijzigen arbeidsvoorwaarden in het huidige ambtenarenrecht

Laten we eerst teruggaan naar de basis. Het dienstverband van ambtenaren start op dit moment met een aanstelling. Dit is een besluit van de overheidswerkgever. Door het aanstellingsbesluit stelt de overheidswerkgever eenzijdig de rechtspositie en de arbeidsvoorwaarden van de ambtenaar vast. De overheidswerkgever is hierbij gebonden aan de regels uit de toepasselijke rechtspositieregeling.

Sectorbrede rechtspositieregeling

De meeste overheidswerkgevers sluiten aan bij een sectorbrede rechtspositieregeling, vastgesteld met de vakorganisaties. Denk aan het Algemeen Rijksambtenarenreglement (ARAR) of CAR-UWO voor gemeenteambtenaren.

Deze regelingen zijn de uitkomst van het overleg over arbeidsvoorwaarden binnen de verschillende sectoren. Meestal is daarin afgesproken dat (de arbeidsvoorwaarden in) de regelingen niet mogen worden gewijzigd zonder dat hierover overeenstemming bestaat tussen de werkgeversvertegenwoordigers en de vakbonden.

Eenzijdige wijziging

Een eenzijdige wijziging van arbeidsvoorwaarden kan dus niet zomaar plaatsvinden. In ieder geval niet collectief. Daarvoor is meestal medewerking van de vakbonden nodig. Maar individueel kan de overheidswerkgever wel eenzijdig arbeidsvoorwaarden wijzigen. Sterker nog, eenzijdigheid is hét kenmerk van het huidige ambtenarenrecht.

Bevoegd gezag

Het bevoegd gezag van de overheidswerkgever kan bijvoorbeeld eenzijdig besluiten tot wijziging van de functie van de ambtenaar, of tot wijziging van het salaris. De ambtenaar kan daartegen in bezwaar, vervolgens in beroep tegen de beslissing op bezwaar bij de rechtbank (team bestuursrecht) en eventueel zelfs in hoger beroep bij de Centrale Raad van Beroep.

Macht is niet grenzeloos

De eenzijdigheid van het ambtenarenrecht betekent niet dat de macht van de overheidswerkgever grenzeloos is. Hij mag immers niet in strijd handelen met de wet, rechtspositieregeling en de algemene beginselen van behoorlijk bestuur. Ook de eigen beleidsregels komt een rol toe.

Wijzigen arbeidsvoorwaarden na normalisering in 2020

Na inwerkingtreding van de normaliseringswet in 2020 wordt alles anders. Althans, voor de ambtenaren die onder het bereik van de normaliseringswet vallen. Hun aanstelling wordt automatisch een arbeidsovereenkomst. De rechtspositieregeling komt automatisch te vervallen, maar blijft van kracht als ware een cao totdat een nieuwe cao tot stand komt.

Gezamenlijke afspraken

Het civiele recht, zoals dat voor het bedrijfsleven geldt, gaat zich uitstrekken over ambtenaren. Dit in plaats van het bestuursrecht. Wat betekent dat voor de mogelijkheden van overheidswerkgevers tot eenzijdige wijziging van arbeidsvoorwaarden? Die mogelijkheden worden fors minder. In het arbeidsrecht geldt als uitgangspunt dat wijziging van arbeidsvoorwaarden niet eenzijdig mag. Je hebt immers gezamenlijk afspraken gemaakt en die moeten worden gerespecteerd.

Eenzijdig wijzingsbeding

De belangrijkste uitzondering op de hoofdregel vormt het eenzijdig wijzigingsbeding. Een eenzijdig wijzigingsbeding is een bepaling die de werkgever de bevoegdheid geeft tot wijziging van de arbeidsovereenkomst. Dit beding moet schriftelijk worden overeengekomen met de overheidswerknemer, bijvoorbeeld in de arbeidsovereenkomst.

Redelijkheid en billijkheid

De werkgever mag eenzijdig arbeidsvoorwaarden wijzigen met een beroep op dit beding als 1) hij een zwaarwichtig belang daarbij heeft en 2) het belang van de overheidswerknemer moet wijken voor dat van de werkgever op basis van ‘redelijkheid en billijkheid’.

Belangrijke nuancering

Een andere belangrijke nuancering op de hoofdregel is het goed werknemerschap. Is er sprake van een verandering van omstandigheden binnen het bedrijf en moeten arbeidsvoorwaarden daarom worden gewijzigd? Dan mogen werknemers een redelijk voorstel tot wijziging in principe alleen afwijzen als de wijziging niet in redelijkheid van hen kan worden gevergd.

Overheidswerkgever kan shoppen

Kortom, onder het nieuwe ambtenarenrecht wordt het voor overheidswerkgevers moeilijker om bepaalde arbeidsvoorwaarden te wijzigen. Dit mag in principe namelijk niet meer eenzijdig. Collectief wordt het wel minder strikt voor overheidswerkgevers. Na de inwerkingtreding van de normaliseringswet kan de overheidswerkgever namelijk zelf kiezen met welke vakbond(en) hij een cao sluit. De vakbond hoeft niet representatief te zijn. De overheidswerkgever krijgt dus de mogelijkheid om te ‘shoppen’ en een vakbond te kiezen die hem welwillend is. Hij is niet meer gebonden aan vaste overlegpartners.

Voorstel tot funtiewijziging

Na de normaliseringsslag is ons eerdergenoemde praktijkvoorbeeld achterhaald. Dan geldt dat de overheidswerkgever de ambtenaar een voorstel tot functiewijziging moet doen. Hij moet de werknemer inlichten over de wijziging en de gevolgen daarvan. Gaat de ambtenaar akkoord, dan kan de wijziging worden doorgevoerd.

Afspraak is afspraak

Wijzigt de overheidswerkgever de functie van de ambtenaar zonder akkoord (dit is strikt genomen niet toegestaan zonder een geldig beroep op een eenzijdig wijzigingsbeding), dan kan de ambtenaar daartegen procederen bij de kantonrechter. De kantonrechter beoordeelt dan of de ambtenaar de functiewijziging moet accepteren. Daarbij gaat de kantonrechter uit van het uitgangspunt ‘’afspraak is afspraak.’’

Drie tips voor overheidswerkgevers

  1. De aanstelling verandert automatisch in een arbeidsovereenkomst op het moment van inwerkingtreding van de normaliseringswet. Inclusief alle arbeidsvoorwaarden. Bekijk de huidige aanstellingen, toezeggingen, beslissingen en afspraken inzake arbeidsvoorwaarden. Zijn ze nog juist? Pas deze eventueel nog aan vóór inwerkingtreding van de normaliseringswet. Of verstuur een herbevestigingsbesluit. Na inwerkingtreding mag wijziging namelijk in principe alleen met instemming van de medewerker plaatsvinden. Het arbeidsrecht kenmerkt zich immers door tweezijdigheid.
  2. Zorg dat arbeidsovereenkomsten een eenzijdig wijzigingsbeding bevatten.
  3. Cao’s werken in het arbeidsrecht niet automatisch door in de individuele arbeidsverhouding. Het is om die reden dan ook aantrekkelijk voor werkgevers om met de individuele ambtenaren arbeidsovereenkomsten af te sluiten waarin een zogenoemd incorporatiebeding is opgenomen. Dit beding bepaalt dat de cao op de arbeidsovereenkomst van toepassing is, ongeacht de vraag of de overheidswerknemer al dan niet lid is van een contracterende vakorganisatie. Op die manier werkt de cao door in de individuele arbeidsverhoudingen.

 Dit artikel is geschreven door Karen Maessen, advocaat bij De Voort AdvocatenǀMediators en Steven Jellinghaus, partner van De Voort AdvocatenǀMediators en universitair docent ambtenarenrecht aan Tilburg University.


Meer lezen? Karen Maessen en Steven Jellinghaus van De Voort Advocaten/Mediators schreven samen het boek Normalisatie van het Ambtenarenrecht

 

 

De rechtspositie van ambtenaren wordt genormaliseerd. Weet u hoe u straks een medewerker ontslaat bij disfunctioneren, wat in de arbeidsovereenkomst moet staan of wat de regels zijn van een concurrentiebeding? Op 30 november krijgt u alle antwoorden tijdens het congres Startklaar voor het nieuwe ambtenarenrecht.

Reageer op dit artikel

Gerelateerde tags

Lees voordat u gaat reageren de spelregels