nieuws

Investeren in taalvaardigheid

Personeelsmanagement

Zo gemakkelijk als u deze tekst leest, zoveel moeite kost dat 13 procent van de Nederlandse volwassenen. Toch weten laaggeletterden dat vaak slim te verbergen. ‘Ze zijn heel creatief in het bedenken van oplossingen om daarmee om te gaan. Dat zijn dus juist de mensen waar het ons veel aan is gelegen om ze te behouden.’

Stel, u bent die p&o’er die het helemaal goed doet met bijvoorbeeld de pensioencommunicatie. U verdiept u in het onderwerp, bent bekend met de regeling van het bedrijf en weet het ook begrijpelijk op schrift te zetten. Vervolgens blijkt een deel van uw medewerkers laaggeletterd te zijn, waardoor ze er nog helemaal niets van begrijpen. Wat dan?
De kans hierop is groter dan veel mensen denken. In Nederland is nog altijd zo’n 13 procent van alle volwassenen laaggeletterd. Dit is niet hetzelfde als helemaal niet kunnen lezen en schrijven. Laaggeletterden zijn ‘functioneel analfabeet’: zij hebben onvoldoende taalvaardigheden om effectief te kunnen handelen in situaties van werk of studie. Overheid, werkgevers en werknemers hebben daarom in 2007 afgesproken dat zij het aantal laaggeletterden gaan terugbrengen tot zeshonderdduizend in 2015. Op het moment van ondertekening was dat nog 1,5 miljoen. In 2011 wordt de balans alvast opgemaakt, en dan zouden er niet meer dan 1,1 miljoen Nederlandse volwassenen moeite moeten hebben met lezen en schrijven.
De Stichting van de Arbeid wilde daar niet op wachten en kwam in februari al met een monitor. De conclusies waren dat de centrale werkgevers- en werknemersorganisaties nog veel voorlichting moeten geven om weifelachtige werkgevers over de streep te trekken. P&o’ers hebben moeite met het vinden van de juiste cursussen en financieringsbronnen. Deze informatie moet toegankelijk worden gemaakt via websites, O&O-fondsen en kenniscentra.

Niet bij ons
Ook experts uit het veld twijfelen aan de haalbaarheid van de ambities. Carla Gigengack, projectmanager Laaggeletterdheid bij ROC Midden-Nederland, is heel helder: ‘Het is heel mooi dat we hoog mikken, maar zoals het nu gaat, gaan we deze ambities niet halen.’
Er zijn twee aspecten die een effectieve aanpak van laaggeletterdheid verhinderen. Ten eerste denken veel werkgevers ten onrechte dat de kwestie in hun organisatie niet speelt. Gigengack benadert proactief werkgevers om hen te wijzen op het probleem van laaggeletterdheid. ‘Bijna altijd is de eerste reactie: Dat komt bij ons niet voor. Ik probeer daarom altijd de mensen van personeelszaken bij zo’n gesprek te betrekken, want zij hebben vaak toch een beter beeld van de vaardigheden van medewerkers.’
Mensen die moeite hebben met lezen en schrijven, weten dit vaak slim te verbergen. Maar, zo stelt Gigengack, het is niet heel moeilijk om het probleem aan het licht te brengen. ‘Laat ze tijdens een gesprek iets opschrijven. Veel p&o’ers hebben de neiging om als mensen iets aanvragen, al tijdens het gesprek het benodigde formuliertje op de computer in te vullen. Laat mensen dat zelf doen en kijk hoe ze schrijven. Schrijven ze vloeiend, of tekenen ze als het ware de letters?’

Weinig geld
Een tweede hindernis is in toenemende mate een gebrek aan geld. ROC Midden-Nederland heeft meerdere projecten lopen, in samenwerking met verschillende partners zoals gemeenten, het UWV en openbare bibliotheken. Het eerste project, in Utrecht en Zeist, kon in 2008 nog op redelijk veel belangstelling rekenen. Maar op een conferentie in Soest kwam vorig jaar niet één werkgever opdagen. Gigengack: ‘Op dit moment werkt de crisis ons enorm tegen. Werkgevers hebben nu wel iets anders aan hun hoofd, ze moeten soms mensen ontslaan. Ze hebben niet het gevoel dat ze de ruimte hebben om aan dit onderwerp aandacht te besteden. En dat is jammer, want je zou ook kunnen denken: Ik heb nu wat minder werk, dus tijd om de opleiding van mijn mensen te verbeteren.’
Om werkgevers over de streep te trekken, benadrukt Gigengack altijd dat een werkgever zelf ook veel belang heeft bij het verbeteren van de leesvaardigheden van zijn personeel. ‘Het werk verandert, je ziet dat steeds meer interne communicatie schriftelijk of via de computer plaatsvindt. Mensen zijn aangenomen voor eenvoudig werk, maar het wordt steeds belangrijker dat ze goed kunnen lezen. Dat levert stress op. Het ziekteverzuim onder laaggeletterden is aantoonbaar hoger dan onder werknemers die wel goed kunnen lezen en schrijven.’
Gigengack vindt het geen slecht idee wanneer de overheid werkgevers zou verplichten om mee te werken aan de leesvaardigheden van hun werknemers en dit desnoods via de Arbeidsinspectie af te dwingen. ‘Wie laaggeletterd is, heeft ook moeite met het lezen van de veiligheidsvoorschriften en arboregels.’

Eigen klas
Dat er een duidelijk bedrijfsbelang is gemoeid bij de aanpak van laaggeletterdheid, onderstreept ook Frank Janssen, directeur communicatie van afvalverwerker Van Gansewinkel Groep. Het bedrijf hoort bij de pioniers die met de stichting Lezen & Schrijven het probleem onder ogen zag en aanpakte. Medewerkers kunnen samen met collega’s in een eigen klas op het roc hun lees- en schrijfvaardigheden verbeteren. Inmiddels hebben zo’n vijftig medewerkers de lessen gevolgd. ‘De animo neemt nu een beetje af. Dat kan betekenen dat we het grootste deel van de groep hebben bereikt, maar we geloven niet dat we al klaar zijn. We willen het onder de aandacht blijven brengen.’
Om de drempel te verlagen, roept Van Gansewinkel de hulp in van het thuisfront, maar ook van medewerkers die de taalvaardigheidcursus al hebben gevolgd. ‘Het maakt het herkenbaar. Als mensen zien: Verrek, had jij daar ook last van, dan motiveert dat om de stap te zetten.’

Ogen sluiten
Volgens Janssen heeft Van Gansewinkel er alle belang bij om deze mensen binnenboord te houden. ‘Werknemers die niet kunnen lezen, zijn vaak heel creatief in het bedenken van oplossingen om daarmee om te gaan. Dat zijn dus juist de mensen waar het ons veel aan is gelegen om ze te behouden.’  Het bedrijf is begonnen met het introduceren van boordcomputers in de vrachtwagens. ‘Dat staat nog in de kinderschoenen, maar het maakt het wel nog meer tot een must om iets aan laaggeletterdheid te doen. Ook al omdat wij deze mensen straks niet kunnen missen. Er komt weer een tekort aan werknemers in de transportsector.’
Janssen wil andere werkgevers meegeven dat zij hun ogen niet moeten sluiten voor het probleem. ‘Veel werkgevers denken dat het gaat om mensen die helemaal niet kunnen lezen of schrijven en kunnen zich niet voorstellen dat dat speelt in hun organisatie. Maar het gaat om mensen die daar moeite mee hebben. Alleen al als je naar de cijfers kijkt, is het heel onwaarschijnlijk dat niemand in jouw organisatie ermee te maken heeft.’

Prinses Laurentien
Gigengack stelt dat veel mensen het belang van de aanpak van laaggeletterdheid wel inzien, maar dat het onderwerp gemakkelijk weer uit de belangstelling wegzakt. Ook de bekendste voorvechtster van alfabetisering van Nederland, prinses Laurentien, die voorzitter is van de stichting Lezen & Schrijven, benadrukt daarom dat de aandacht niet mag verslappen. ‘Laaggeletterdheid is niet vandaag of morgen op te lossen. Het probleem vraagt om een lange adem, want het is te groot, te complex. Maar het goede nieuws is: we weten wel hóe we het kunnen oplossen. De motivatie om het te doen, moet duidelijk zijn: we hebben geen keuze als we onze ambities willen waarmaken als productieve, gezonde, veilige en duurzame samenleving. Want om dat te bereiken, hebben we iedereen nodig,’ aldus de prinses op 27 maart, de Dag van de Letters, voor de Rotary in Groningen.
De prinses wijst werkgevers op hun eigen belang. ‘Uit onderzoek blijkt dat 76 procent van de bedrijven taalproblemen onderkent als gevaar voor hun bedrijf. Toch beheerst vervolgens 65 procent van die bedrijven de bijbehorende risico’s niet die leiden tot dit gevaar. We weten het dus wel, maar doen vervolgens onvoldoende. Het gaat hier om risico’s als misverstanden die ontstaan doordat de taal niet goed wordt gesproken of verstaan, fouten die worden gemaakt omdat de instructies niet in begrijpelijke taal worden aangeboden, ontbrekende kennis over de werksituatie omdat memo’s niet in toegankelijke taal worden aangeboden, etcetera.’
Volgens prinses Laurentien is het schrikbarend dat de ambities van het in 2007 gesloten convenant nu te ambitieus lijken te zijn. ‘Afspraak is afspraak, leren we onze kinderen. Zijn wij het niet verplicht om deze ook na te komen? En samen kunnen we het ook doen, maar dan moet wel iedereen een steentje bijdragen. Om het bewustzijn te vergroten, maar ook om concrete actie te ondernemen.’

Gratis cursus
Verschillende partijen zetten momenteel weer druk op de ketel. Zo presenteerden werkgeversorganisaties VNO-NCW en MKB Nederland op 16 april samen met vakbondsorganisatie FNV de taalscan, die werkgevers in staat stelt om de taalvaardigheden van hun medewerkers te beoordelen.
Ook de uitzendbranche heeft het onderwerp weer hoog op de agenda geplaatst. Werkgevers en vakbonden spraken in de cao af dat laaggeletterdheid zou worden aangepakt. Op 1 april meldde brancheorganisatie ABU, samen met de Stichting Opleiding en Ontwikkeling Flexbranche, dat de aangesloten uitzendorganisaties ruim 25.000 flexkrachten hebben benaderd om het probleem onder de aandacht te brengen. Hiervoor is in samenwerking met de stichting Lezen & Schrijven een brief opgesteld, die door alfabetiseringsambassadeurs is gecheckt op leesbaarheid. Met een antwoordkaart kunnen werknemers die zich hierdoor aangesproken voelen zich aanmelden bij een regionaal opleidingen centrum.
Hiernaast zijn er nog uitzendorganisaties die binnen de eigen gelederen een extra stap zetten. Adecco bijvoorbeeld streeft ernaar dat in de loop van dit jaar alle honderdvijftig vestigingen zullen functioneren als ‘signaleringsposten’. Hiervoor worden consultants getraind die weten waar ze op moeten letten bij de vele tientallen mensen die zich dagelijks bij uitzendbureaus melden op zoek naar werk. Blijkt iemand niet goed te kunnen lezen en schrijven, dan krijgt de kandidaat de mogelijkheid om gratis een cursus taalvaardigheid te volgen. De consultant helpt bij het invullen van de formulieren en de aanmelding bij een roc.
Adecco erkent dat bij dit initiatief meer meespeelt dan alleen maatschappelijk verantwoord ondernemen. Net als alle werkgevers heeft ook Adecco te maken met een structureel tekort aan gekwalificeerde medewerkers. ..

De taalscan voor het zelf beoordelen van de taalvaardigheden van medewerkers kunt u downloaden via www.fnv.nl/taalscan, www.vno-ncw.nl en www.mkb.nl.

Signaleren en aanpakken
Wie slecht kan lezen en schrijven, heeft vaak een heel arsenaal aan smoezen om dit te verbergen. Is iemand altijd zijn leesbril vergeten, wil hij formulieren per se thuis invullen of vraagt hij altijd een ander om dit te doen vanwege zijn lelijke handschrift? Het kunnen tekenen aan de wand zijn. Carla Gigengack van ROC Midden-Nederland adviseert hrm’ers en lijnmanagers om bij twijfel mensen een stukje te laten schrijven. Ook de deze maand gepresenteerde taalscan kan problemen aan het licht brengen.
Is het eenmaal duidelijk dat er een probleem is, dan zijn er verschillende dingen die een werkgever kan doen. Op de site taalkrachtvoorbedrijven.nl staat een plan van aanpak:

  • De allereerste stap is het op de agenda zetten van het probleem. Veel werkgevers steken hun kop in het zand
  • Zorg ervoor dat managers weten hoe ze laaggeletterdheid kunnen herkennen
  • Maak bekend dat werknemers een cursus kunnen volgen en houd de drempel voor mensen om zich aan te melden laag
  • Zorg ervoor dat werknemers zich ondersteund voelen

Bron: Stichting Lezen & Schrijven

Dreigende digitale kloof
Veel mensen denken dat laaggeletterdheid langzaam maar zeker vanzelf zal uitsterven. Dat is een misverstand. Een kwart van de kinderen verlaat de basisschool met een leesachterstand van twee jaar. Naar schatting een op de tien leerlingen van de lagere leerwegen van het vmbo heeft moeite met lezen en schrijven.
Daarnaast dreigt er nog een kloof. In Nederland zijn er ongeveer 1,6 miljoen digitaal analfabeten. Volgens Nicole Kroon, directeur ICT&T van het ministerie van Economische Zaken, zijn digitale vaardigheden over vijf jaar van belang voor 90 procent van de banen. ‘Zonder kennis en vaardigheden rond computer, internet en ict wordt het heel lastig om aan het werk te komen of te blijven’, aldus Kroon tijdens de presentatie van het pilotprogramma ‘Klik & Tik. Het internet op’. Met dit project wil UWV Werkbedrijf klanten digitale vaardigheden bijbrengen.

Reageer op dit artikel