nieuws

Ploegendienst moet op de schop

Personeelsmanagement

Het wordt steeds duidelijker dat nachtwerk de gezondheid ernstige schade toebrengt. Toch kunnen hele bedrijfstakken niet zonder. Hoe maak je wisseldiensten minder belastend, zodat nachtwerk aantrekkelijk blijft en schadeclaims worden voorkomen? Andere voeding en verlichting bieden soelaas, maar ook moet hrm meer maatwerk bieden. ‘Laat werknemers zelf de verlichting en de roosters regelen.’

Ploegendienst moet op de schop

Monique Kempff, psychiatrisch verpleegkundige, draait jarenlang nachtdiensten. In periodes van zes weken werkt ze zeven nachten achtereen, en daarna heeft ze vier dagen vrij. Op een gegeven moment breekt het steeds veranderende ritme haar op. Daarom besluit ze, nu ruim tien jaar geleden, te stoppen met de nachtdiensten. ‘Dat kon toen gemakkelijker dan nu’, stelt Kempff, tegenwoordig voorzitter van NU’91, de beroepsorganisatie van de verpleging en de verzorging. ‘Het arbeidsmarktprobleem was destijds nog veel minder groot.’
In Nederland werken momenteel meer dan een miljoen mensen regelmatig ’s nachts. Een groot deel hiervan doet dit al jaren. Maar door de vergrijzing wordt het steeds lastiger om de nachtwerkers te vervangen, zo merken werkgevers in vrijwel alle branches. Ze komen vooral in de problemen in regio’s waar de beroepsbevolking ontgroent. In menig cao worden 55-plussers namelijk vrijgesteld van ploegendiensten. En in een tijd waarin de balans tussen werk en privé als topprioriteit geldt, is de populariteit van de nachtdienst tanende. Alarmerende berichten over het verband tussen nachtwerk en het krijgen van kanker dragen daaraan bij.

Grote druk
Menno Gerkema, professor in de chronobiologie van de Rijksuniversiteit Groningen, maakt zich zorgen. ‘Er is nooit systematisch nagedacht over hoe mensen op een verantwoorde manier ’s nachts kunnen werken. Er dreigt een groot maatschappelijk, economisch en medisch probleem als er niets verandert.’
Kempff van NU’91 deelt die zorg. ‘Nachtwerk is vaak nog zo slecht georganiseerd. Uit onderzoek blijkt dat roosters met maximaal twee aaneengesloten nachtdiensten veruit het beste zijn, maar in de praktijk moet veel personeel in de zorg een week lang nachtdiensten draaien. En ook 55-plussers moeten vaak nog vol aan de bak.’ Volgens haar oefenen veel werkgevers een grote druk op medewerkers uit om ’s nachts te werken. ‘Anders krijgen ze de roosters niet rond. Werkgevers doen continu een beroep op je loyaliteit en zeggen: je kunt de patiënten of je collega’s toch niet in de steek laten? Dan is het moeilijk om een dienst te weigeren. Medewerkers zijn bang dat het consequenties heeft voor hun baan.’
Maar tegelijkertijd moeten ze ook vrezen voor hun gezondheid. Vooral als ze het werk al zo’n twintig jaar of langer doen. Langdurige verstoring van je biologische ritme vergroot de kans op hart- en vaatziekten, kanker en depressie, zo blijkt uit diverse medische onderzoeken. Veel wisseldiensten draaien, zorgt ervoor dat medewerkers continu een jetlag ervaren.

Deens voorbeeld
Bijna twee jaar geleden is de discussie over de schadelijke gevolgen van nachtdiensten opgelaaid. Aanleiding was ‘het Deense voorbeeld’: een groep Deense verpleegkundigen met borstkanker kreeg een schadevergoeding toegewezen omdat de rechter een causaal verband aantoonbaar achtte tussen hun ziekte en slecht werkgeverschap. Kort hierna riep Bureau Beroepsziekten FNV werkneemsters op zich te melden als zij mogelijk door hun werk borstkanker hadden ontwikkeld. De organisatie wil een proefprocedure beginnen tegen werkgevers.
De telefoon stond een tijd lang roodgloeiend, zegt Marie-Jose Sengers van Bureau Beroepsziekten FNV. Er belden rond de vijfhonderd vrouwen. Veel vrouwen hadden wel borstkanker, maar wilden toch geen claim indienen. Bijvoorbeeld omdat ze nog werkzaam waren bij hun werkgever en geen jarenlang proces wilden voeren.  Uiteindelijk bleek – vooralsnog – geen enkele zaak in aanmerking te komen. Voor veel vrouwen was het moeilijk om hun zaak hard te maken. Ze moeten namelijk aantonen dat ze langer dan twintig jaar nachtdiensten draaiden en dat hun werkgever de Arbeidstijdenwet overtreden had. Bovendien mochten er geen andere ‘borstkankerverhogende factoren’ aanwezig zijn zoals erfelijkheid.
Sengers sluit niet uit dat het nog tot een proces komt, want vrouwen kunnen zich nog steeds melden. Bovendien is ze niet ontevreden: de oproep heeft voor veel extra publiciteit gezorgd, waardoor de gevaren van nachtwerk veel meer onder de aandacht zijn gekomen. Het Nederlands Centrum voor Beroepsziekten heeft inmiddels een factsheet gemaakt voor bedrijfsartsen.

Vette snacks
De mogelijk schadelijke gevolgen van nachtwerk zorgen voor veel onrust onder de achterban van NU’91. Daarom doet de organisatie nu zelf onderzoek op welke manier het nachtwerk verbeterd kan worden. 80 procent van de verzorgenden is vrouw. Kempff merkt niet dat vrouwen het vervelender vinden dan mannen om ´s nachts te werken. Maar ze hebben er wel meer moeite mee als ze eenmaal in de overgang komen en er hormonale veranderingen optreden.
Misschien dat minivarkens uitkomst gaan bieden. Gerkema bereidt momenteel een groot onderzoek voor over hoe licht en voeding de prestaties van nachtwerkers beïnvloeden. De laatste jaren is het besef doorgedrongen dat deze twee factoren een grote rol spelen bij het ontstaan van ziekten. Nachtwerkers eten vaak vette snacks omdat ze geen zin hebben om zo laat te koken en omdat het bedrijfsrestaurant op dat moment dicht is. En dat terwijl het lichaam ’s nachts juist extra moeite heeft om vet voedsel af te breken omdat de organen in de ruststand staan. Dat ongezonde eetpatroon verhoogt de kans op hart- en vaatziekten, stelt Gerkema. Onder de snackers komt vaak obesitas voor. Maar er is ook een groep medewerkers die ’s nachts helemaal geen trek heeft en juist chronisch ondervoed is.

Minivarkens
Grote bedrijven als Shell, Corus, NS en FloraHolland hebben zich al aangemeld als proeflocatie. Er is enorm veel behoefte aan informatie, zegt Gerkema. Zo langzamerhand is er weliswaar al veel literatuur over dit onderwerp beschikbaar, maar de onderzoeken zijn vaak incompleet en niet concreet. Zijn onderzoek moet leiden tot nieuwe protocollen voor de nachtdiensten.
Als alle subsidies rondkomen, zal het team van Gerkema ook met dieren testen om zo meer inzicht te krijgen. Minivarkens gaan in het testlab nachtwerkers nabootsen. Hun spijsvertering lijkt sterk op die van mensen en deze dieren zijn ook nog eens hoogintelligent, aldus Gerkema.
Naast voeding zal ook het slaappatroon met minivarkens onderzocht worden. Want een ander probleem van nachtdiensten is dat mensen vaak slecht slapen. Dat komt mede door de verwarring van het lichaam als er ’s nachts licht brandt. Veel bedrijven hebben een te eenzijdig lichtpatroon, zegt Gerkema. Het licht is of gedempt of juist heel hard. Op de korte termijn vinden mensen het prettig als zij ‘s nachts in hard licht werken, omdat ze dan goed wakker zijn en daarna juist beter kunnen slapen. Op de lange termijn is dit echter schadelijk omdat hard licht de melatonineproductie onderdrukt, waardoor allerlei verstoringen in het lichaam optreden. Sommige bedrijven, zoals Shell (zie kader), experimenteren al met een dynamische verlichting en wisselen hard licht met zacht licht af, maar de overgrote meerderheid van de nachtwerkers wordt nog steeds blootgesteld aan eenzijdige verlichting.

Power nap
Hoewel er nog veel misstanden zijn, is er volgens Sengers wel een kentering gaande. Steeds meer bedrijven proberen ploegendiensten op een andere manier te organiseren. Ze moeten wel. Bepaalde onderdelen, zoals schoonmaakwerk en onderhoud, worden nu vaker overdag gedaan. En een maximum van drie nachtdiensten achtereen begint al gebruikelijker te worden.
Het International Agency for Research on Cancer (IARC), onderdeel van de World Health Organization (WHO), komt binnenkort met een herziening van de classifcatie van nachtdiensten. Waarschijnlijk worden de diensten zwaarder geclassiceerd van ‘mogelijk’ naar ‘waarschijnlijk’ kankerverwekkend, zegt Sengers. Ze pleit voor een strengere regelgeving. In de Risico-Inventarisatie en -Evaluatie (RI&E) moet meer aandacht komen voor de gevaren van ploegendiensten. Werkgevers kunnen het nóg beter faciliteren. Medewerkers zouden bijvoorbeeld een power nap moeten kunnen doen in een rustige ruimte. Daarnaast is het beter om nachtdiensten met de klok mee te laten roteren en werknemer in een volgende shift dus later te laten beginnen. Dat is beter voor de biologische klok.

Saladebar
Allen zijn het erover eens dat hrm vooral maatwerk moet bieden. Sengers: ‘Stem het hr-beleid af op het individu. Vrouwen die al borstkanker hebben gehad, moeten de mogelijkheid krijgen om op andere tijden te werken.’
Gerkema wijst erop dat mensen verschillende biologische ritmes hebben. Vroege vogels kunnen extra slecht tegen nachtwerk. En nachtbrakers blijven dat vaak niet hun hele leven lang omdat het ritme verschuift naarmate men ouder wordt. Daarom gaan ouderen steeds vroeger naar bed en worden ze ’s ochtends eerder wakker. Hij vindt ook dat werknemers meer verantwoordelijkheid moeten krijgen. ‘Laat ze zelf de verlichting en de roosters regelen. De werkgever moet zorgen voor goede faciliteiten als gezonde voeding – op z’n minst een saladebar- en goede medische begeleiding.’
Kempff vindt dat ploegendiensten niet meer verplicht moeten zijn voor medewerkers vanaf 55 jaar. ‘Dat moet in elke cao vastgelegd worden. Mijn advies aan p&o is: kies niet voor de kortetermijnoplossing. We krijgen straks een gigantisch arbeidsmarktprobleem. Zorg voor goede arbeidvoorwaarden waardoor mensen het werk willen blijven doen.’

Kader1
Maximaal tien uur
In de Arbeidstijdenwet zijn de regels voor nachtwerk vastgelegd. Hier gelden strengere eisen dan voor dagdiensten, zoals:

  • De werknemer moet minstens 18 jaar zijn
  • De nachtdienst mag niet langer dan 10 uur duren
  • De werknemer mag per 16 weken maximaal 36 nachtdiensten draaien
  • Het aantal nachtdiensten mag bij collectieve regeling worden verhoogd van 117 naar 140 nachtdiensten per jaar

    Bron: www.minszw.nl

Kader2
FloraHolland: ‘Gouden kooi’
Veilingbedrijf FloraHolland heeft 6 vestigingen en ruim 600 medewerkers in de nachtdienst. Dat zijn voornamelijk bedrijfsbeveiligers, keuringsdienstmedewerkers en logistiek medewerkers.

Speciale regelingen zijn er niet voor nachtwerkers en er is ook geen leeftijdsgrens, vertelt Tecla Aerts, hrm verzuimadviseur van FloraHolland. Dat komt mede omdat elke werknemer weer anders is. ‘Het hangt helemaal van het individu af of iemand tegen nachtwerk kan. Er zijn mensen van 62 die ’s nachts fluitend het werk doen en zich goed voelen. Maar sommigen beginnen het op hun 45ste al zwaar te vinden. Het lastige is dat dat niet zo snel zichtbaar is. Daar moeten we in gesprekken op tijd achter zien te komen.’ Leidinggevenden voeren drie keer per jaar een gesprek om te checken hoe het gaat met de medewerkers.
In tegenstelling tot in de zorg, willen werknemers in deze branche vaak zelf niet stoppen met de nachtdiensten. De forse toeslagen maken het werk aantrekkelijk. Het kan zomaar 20 procent schelen, en sommige mensen hebben dat geld nodig om de hypotheek te kunnen betalen. Aerts: ‘Het is de gouden kooi van het nachtwerk. We moeten ze laten inzien dat de gouden kooi niet in alle opzichten van goud is.’ Duurzame inzetbaarheid is tegenwoordig een prioriteit in het hr-beleid, en daarom wil FloraHolland bij de volgende cao-onderhandelingen extra vrije dagen voorstellen in plaats van extra toelages, omdat hersteltijd hard nodig is bij dit werk.
Er werken bijna geen vrouwen in de nachtdienst bij het veilingbedrijf. Niet omdat ze daarvan uitgezonderd zijn, maar omdat ze zelf niet solliciteren, verklaart Aerts. ‘Het werk is fysiek vrij zwaar en het is echt een mannenwereldje.’
FloraHolland had vroeger medische aanvangskeuringen, maar die zijn een tijd geleden afgeschaft. Aerts: ‘De voorspellende waarde daarvan is heel slecht. Iemand kan perfect door de keuring komen en een paar jaar later opeens problemen krijgen. Permanente voorlichting moet de medewerkers alert houden, zoals het belang van een gezonde voeding en genoeg slaap. We hebben een folder gemaakt die de medewerkers daarop wijst. Maar dat is niet genoeg, want schriftelijke communicatie komt lang niet altijd aan. We moeten het hebben van het werkoverleg. Momenteel loopt er op de grootste nachtafdeling in Naaldwijk een project over slaap en nachtwerk. Zelfs de partners zijn erbij betrokken, want ook zij moeten zich realiseren wat de gevolgen zijn van nachtwerk.’

Kader3
2-2-2-rooster bij Shell
Bij Shell Pernis en Shell Moerdijk zijn de fabrieken 24 uur per dag, 7 dagen per week in bedrijf. Van de circa 3000 werknemers werken er ongeveer 1250 ook ’s nachts in de procesoperatorfuncties. Tegen de trend in, is er bij Shell geen gebrek aan animo voor nachtdiensten.

‘Wij kennen 5-ploegendiensten met een 2-2-2-rooster. Dat wil zeggen dat de medewerkers achtereenvolgens twee ochtenden, twee middagen en twee nachten werken, en daarna drie dagen vrij zijn’, vertelt Peter van Boesschoten, woordvoerder van Shell. Medewerkers die ‘volcontinu werken’ ontvangen voor het ongemak van onregelmatigheid een volcontinutoeslag. Effectief werken zij 34,5 uur per week (gemiddeld), tegen een 100 procent-salaris. Wat doet Shell aan voorlichting? ‘Al op jonge leeftijd starten wij met voorlichting over het beroep van procesoperator. Tijdens de opleiding worden ook stages bij bedrijven gelopen, waardoor leerlingen een goed idee krijgen hoe het is om tijdens nachtdiensten te werken.’
Momenteel loopt er in de controlekamer van een chemische fabriek een experiment met dynamische verlichting. Hard licht wordt ’s nachts afgewisseld met zacht licht, omdat uit onderzoek blijkt dat een te eenzijdig lichtpatroon slecht is voor de gezondheid. De resultaten van dit experiment zijn nog niet bekend. Volgens Van Boesschoten hebben Shell Pernis en Moerdijk geen problemen om jongeren en nieuwe collega’s aan te trekken die ook ’s nachts willen werken. Over gegevens ten aanzien van gezondheidsproblemen beschikt hij niet.

Reageer op dit artikel

Gerelateerde tags

Lees voordat u gaat reageren de spelregels