blog

Werkstress bestaat niet!

Personeelsmanagement

Op de radio werd niet lang geleden het eerste Nationale Stressdebat aangekondigd. Een grote verzekeraar haakte in op dit evenement, met de stelling, dat werkstress, in de volksmond tegenwoordig onterecht synoniem met burnout, inmiddels beroepsziekte nummer één is. Hoog tijd dus voor een Nationaal debat. En voor het afsluiten van een abonnement bij deze verzekeraar natuurlijk, als je een werkgever bent dan.

Werkstress bestaat niet!

Op de radio werd niet lang geleden het eerste Nationale Stressdebat aangekondigd. Een grote verzekeraar haakte in op dit evenement, met de stelling, dat werkstress, in de volksmond tegenwoordig onterecht synoniem met burn-out, inmiddels beroepsziekte nummer één is. Hoog tijd dus voor een Nationaal debat. En voor het afsluiten van een abonnement bij deze verzekeraar natuurlijk, als je een werkgever bent dan.

Ondanks dat mijn werkgebied zich midden in de roos van deze problematiek bevindt en mijn interesse in het onderwerp dus vanzelfsprekend mag worden geacht, was deze aankondiging voor mij genoeg om met de volste overtuiging te beslissen het debat niet te volgen. Een grotere dwaling dan deze heb ik in tijden niet meer gehoord, dacht ik stilletjes. Werkstress als beroepsziekte. Nummer één nog wel. Het moet niet gekker worden!

Een volgend hoogtepunt, het jaarlijkse evenement met de naam ‘week van de werkstress’ nadert intussen met rasse schreden. En voordat we met zijn allen weer de rode loper uitrollen voor het veelkoppige stressmonster, lijkt het mij hoog tijd om het wezen eens recht in de ogen te kijken en stelling te nemen: weg met werkstress!

Stress

Wikipedia, de huidige go-to informatiebron voor haast alles, definieert stress als “…een vorm van spanning die in het lichaam van mensen, dieren of planten optreedt als reactie op externe prikkels en die gevolgd wordt door een bepaald patroon van fysiologische reacties.”

Voordat we met zijn allen weer de rode loper uitrollen voor het veelkoppige stressmonster, lijkt het mij hoog tijd om het wezen eens recht in de ogen te kijken

Deze definitie bevalt mij wel, omdat er twee belangrijke factoren worden benoemd, die super-relevant zijn in de stressdiscussie. Ten eerste spreekt men hier over ‘externe prikkels’, duidelijk dus invloeden van buitenaf. Belangrijk om te onthouden. Op de tweede plaats, gaat het om een fysiologische reactie. Een moeilijk woord, maar met één klik wil Wikipedia het voor ons wel vertalen: fysiologie is de wetenschap die de natuurlijke verrichtingen van (organen van) levende wezens onderzoekt. Met andere woorden, het gaat over de lichamelijke functies.

Prikkels van buitenaf

Dit betekent, dat stress te maken heeft met lichamelijke reacties op prikkels van buitenaf. En eigenlijk maken we het nog te moeilijk, omdat stress in algemene zin niets anders betekent, dan “spanning” of “druk”. Het hoeft dus helemaal niet te gaan over planten of dieren of organismen. Een brug wordt ook vaak onderworpen aan een ‘stresstest’, om te kijken hoe stevig hij is, net als een bank of andere organisatie een stresstest kan ondergaan, of software, of… nou ja, alles wat op de één of andere manier met druk of spanning te maken heeft.

Voor ons onderwerp, werkstress, houden we het maar bij de definitie van Wikipedia. In het alledaagse leven van iedere beschaafde samenleving is stress inmiddels zo ingeburgerd, dat iedereen snapt waar je het over hebt als je het s-woord noemt. Maar daarin zit nu juist de crux. De klepel en de klok, zullen we maar zeggen.

Beroepsziekte

Oh, nog een cruciaal detail voor we het diepe gedeelte van het stressbad in duiken, betreft het begrip “beroepsziekte”. Volgens het Arboportaal.nl spreekt de arboregeling van een beroepsziekte, ‘als een blessure of ziekte het gevolg is van ‘een belasting die in hoofdzaak het gevolg is van het werk of de werkomstandigheden’. Dit lijkt me een eerlijke vaststelling. Als de aard van mijn werk dusdanig schadelijk is voor mijn gezondheid dat het uitvoeren ervan leidt tot ziekte, dan kan met recht het werk als oorzaak voor de ziekte worden aangewezen.

Eén klein woordje helpt de definitie en daarmee de discussie rondom beroepsziekten om zeep

Een andere bron, met een nog officiëler klinkende naam dan het arboportaal, verwoordt het iets anders. Het NCvB (Nederlands Centrum voor Beroepsziekten) stelt namelijk: “Een beroepsziekte is een ziekte of aandoening als gevolg van een belasting die in overwegende mate in arbeid of arbeidsomstandigheden heeft plaatsgevonden. Aan de reflexmatige frons waarin mijn wenkbrauwen schieten bij het lezen van deze zin, merk ik dat er iets niet klopt.

Definitie om zeep geholpen

Eén klein woordje (bij hints meestal aangeduid door de duim en wijsvinger dicht naar elkaar te brengen en een tuitmondje te trekken), helpt de definitie en daarmee de discussie rondom beroepsziekten om zeep. Waar het arboportaal nog terecht spreekt over een ziekte of aandoening als gevolg van het werk, stelt het NCvB de context voor als oorzaak voor ziekte, door het woordje ‘in’ te gebruiken. Anders gezegd, het feit dat ik gedurende het werk (of nog erger: op de werkplek) ben ziek geworden, en niet per sé vanwege het werk, maakt mijn ziekte een beroepsziekte. Kolder natuurlijk.

Serieuze aangelegenheid

Een beroepsziekte is een serieuze aangelegenheid. De mijnwerkers van weleer hadden een heuse beroepsziekte: stoflongen als gevolg van jarenlang stofhappen in de mijnen. Hoedenmakers van een nog eerdere tijd spraken ook met recht over een beroepsziekte, toen hun hersenen door dagelijks insnuiven van lijmdampen waarmee ze hoeddelen (let op de klemtoon, het gaat om ‘delen van hoeden’) aan elkaar kleefden, begonnen te verweken en tekenen van dementie niet meer ‘onder de hoed’ konden worden gehouden. En zo nog veel meer ziektes, waarin de aard van het werk of de werkomstandigheden, oorzaak zijn voor de aftakeling van lichamelijke functies of een compleet op hol geslagen ‘fysiologisch systeem’.

In onze eigen moderne tijd spreken we nog steeds van beroepsziektes, als het gaat om de kankerverwekkende stof Chroom-6 in verfmaterialen, lawaaischade aan het gehoor of een infectie met besmettelijke ziektes door een prikongeval in de zorg. Ook straatleggers met kapotte knieën kunnen een duit in het zakje doen. Voorbeelden te over, waar arbeid de gezondheid ondermijnt. Maar in alle gevallen, gaat het om externe invloeden die schade toebrengen aan het vernuftige apparaat dat tegelijk ons huis en ons voertuig is: het lichaam.

Werkstress?!

Stress is dus spanning of druk, als reactie op externe prikkels en leidt tot fysiologische reacties. Dit kunnen overigens nog positieve reacties zijn net zo goed als negatieve reacties. Maar we beperken ons hier tot de negatieve, ziekmakende reacties.

Hoe zit het dan met werkstress? Het simpele antwoord is: die bestaat niet. Tenminste, niet zoals het doorgaans begrepen en misbruikt wordt. En al zéker niet als beroepsziekte.
Heuh? Maar hoe dan? Driekwart van de Nederlanders heeft er toch last van? En die reclames op de radio dan, van verzekeraars, arbodiensten, consultants en tv-makers? Die zullen toch wel weten waar ze het over hebben?

Geld verdienen

Zeker wel, alleen niet wat betreft werkstress. Wel hoe je met het concept werkstress geld kunt verdienen. En dat kan op de meest vindingrijke manieren. Maar daar gaat dit stukje niet over.
Als het zou gaan over werkstress bij verhuizers in de zin dat de “rug onder druk staat onder het gewicht van de piano die ik naar tweehoog-achter moet tillen”, is er niets misleidends aan de hand. Werkstress is aan het gebeuren. Of als mijn armen uit de kom getrokken dreigen te worden omdat ik de touwen van een circustent handmatig moet spannen, kan ik met droge ogen zeggen, dat ik onder spanning sta. Zéker werkstress.

De mijnwerkers van weleer hadden een heuse beroepsziekte: stoflongen als gevolg van jarenlang stofhappen in de mijnen

Maar werkstress zien als het gevolg van een hoge stapel werk die op mijn bureau wordt neergelegd door de manager (die ik sowieso niet geschikt vind voor zijn baan) terwijl ik overmorgen op vakantie ga (en dus nóóit meer alles op tijd af kan hebben) is klinkklare onzin. Hoe hoog de stapel ook wordt en hoe onredelijk mijn manager ook reageert op mijn smeekbedes voor meer tijd of meer collega’s, mijn longen, mijn armen, mijn oren en let wel, iedere andere fysiologische functie, blijven allemaal prima in orde. Geen stofje aan de long, om het zo maar te zeggen.

Psychische stress

Laten we het beestje nu eindelijk bij zijn of haar naam noemen. De stress waar we het over hebben als we spreken over werkstress, gaat over psychische stress. De ‘psyche’, waar psychisch naar verwijst, is volgens de definitie ‘de totaliteit van de menselijke geest, bewust én onbewust’. Psychische stress, is dus stress van de geest. De druk en spanning komen daarbij dus niet van buitenaf, maar van binnenuit (behalve als we het hebben over geesten). Deze vorm van stress kent weliswaar een fysiologische reactie, meetbaar en voelbaar in het lichaam, maar de reactie volgt op niet de externe omstandigheden, maar op innerlijke processen, met name het denken.

Met andere woorden, werkstress heeft niet te maken met (de omstandigheden van) het werk, maar met wat ik mijzelf vertel daarover. En psychische klachten, waar steevast over wordt gestrest in de politiek en de media, zijn dus al zeker niet het gevolg van die externe (werk)omstandigheden, maar van mijn eigen psyche of geest en alles wat ik daarmee verzin over de wereld om mij heen. “Ik denk, dus ik stress”, had Descartes beter kunnen zeggen. Dan hadden wij vast minder gewicht gehangen aan het heilige denken. En dat had ons een hoop problemen én stress gescheeld.

Stress zit in mensen

Ik stel dat het hoog tijd is, dat wij de stressklachten waarmee werkend Nederland zo massaal kampt niet meer bekijken als een probleem dat daarbuiten leeft of moet worden opgelost, maar bij de bron van het probleem, binnenin. Als de definitie aangeeft dat stress de reactie is op een externe prikkel, dan valt een stressreactie al gevolg van interne processen buiten de boot (als je zelf buiten de boot valt, mag je stressen). En als een beroepsziekte het gevolg moet zijn van niet deugdelijk(e) werk(omstandigheden), dan valt ziekte als gevolg van mijn innerlijke (denk)processen ook uit de definitie.

werkstress zien als het gevolg van een hoge stapel werk die op mijn bureau wordt neergelegd door de manager is klinkklare onzin

Kortom: stress zit niet in werk, maar in mensen. Net zoals werkgeluk overigens, om die discussie maar ook meteen te slechten. Werkomstandigheden moeten natuurlijk op orde zijn, wat betreft de invloeden die ons systeem van buitenaf binnendringen en de integriteit van het lichaam aantasten. Maar voor psychische stress moet vooral het innerlijk klimaat op orde worden gebracht. En daar zijn geen miljardeninvesteringen voor nodig, geen dure consultants en al zeker geen beleidsmakers in Den Haag. Het enige middel dat nodig is om de stressklachten op te lossen, is hetzelfde als wat ze veroorzaakt. De eigen geest. En deze is altijd dichtbij. De enige ‘resource’ zelfs, die altijd binnen ons bereik is én tot onze beschikking staat. Ingebouwd gereedschap, simpel gezegd.

Tijd om aan de slag te gaan!

P.S.
Aan de beleidsmakers in Den Haag: de miljarden kunnen alsnog zinvol worden uitgegeven zodat de rijksbegroting mooi sluit. Om de omslag van buiten naar binnen te maken, is een infrastructuur nodig die dat mogelijk maakt en faciliteert. Denk aan investeringen in het onderwijs(systeem), opleiding en (bij)scholing van leerkrachten, ouders, beleidsmakers en het neerzetten van fysieke structuren (scholen, instituten) gericht op het ontwikkelen van de innerlijke mens.

De basisschool dient de plek te zijn, waar het ABC wordt geleerd, maar niet alleen van de taal en de wiskunde, maar juist van het menszijn zelf. De middelbare school kan een mensenkind voorbereiden op een latere carrière door praktische vaardigheden aan te leren en voor een beroep voor te bereiden, maar moet bovenal een pad zijn waar men meesterschap verkrijgt over zichzelf en leert begrijpen hoe het innerlijke werkt. Pas dan kan deze zelfde mens effectief zijn in de buitenwereld, ongeacht de situatie waarin het leven op elk moment verkeert.

En de hogeschool of universiteit, leert tenslotte hoe je een voorbeeld kunt zijn voor anderen. Niet omdat je meer weet van de moleculen om ons heen en de wereld vanuit logica kunt ontleden, maar omdat je bent doorgedrongen tot de diepste kern van het bestaan en zelf aan het stuur van de levenservaring draait. En als je zelf het stuur in handen hebt en op bewuste wijze je eigen richting en ervaring bepaalt, hoe groot is dan nog de kans dat je het stressravijn in stuurt?

Jan Machek is werkzaam als behandelaar en stafpsycholoog bij ArboNed

Reageer op dit artikel