nieuws

Gezond werken in de nacht: zo pakt het Jeroen Bosch Ziekenhuis het aan

Personeelsmanagement

Werken in de nacht en de gezondheid van medewerkers staan op gespannen voet met elkaar. Tijd voor actie, vindt het Jeroen Bosch Ziekenhuis. Naar aanleiding van het project ‘Gezond door de nacht’ organiseerde het ziekenhuis het symposium ‘Duurzame inzetbaarheid en nachtwerk’. “Wat is de gezondheid van medewerkers ons waard?”

Gezond werken in de nacht: zo pakt het Jeroen Bosch Ziekenhuis het aan

Het onderwerp gezond werken in de nacht leeft enorm, getuige het volle auditorium in het Jeroen Bosch Ziekenhuis. Jo van Bussel, een van de organisatoren en hoofd van de Intensive Care in het ziekenhuis, constateerde het met genoegen. “Want als we over vijf à tien jaar nog mensen in de nachtdienst willen hebben, moeten we nu iets doen.”

Preventieve maatregelen

Het symposium begon met een videoboodschap van Tamara van Ark, staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. Zij riep werkgevers en werknemers op om samen de juiste preventieve maatregelen te nemen. Zodat nachtwerk aangenamer en gezonder wordt voor de 1,3 miljoen mensen die in nachtdiensten werken.

Lees ook: HR, neem slaapproblemen medewerkers serieus (met 9 tips)

De Gezondheidsraad stelde in 2015 al vast dat er maar zeer beperkt evidence-based maatregelen beschikbaar zijn om de risico’s van nachtwerk te verminderen. Terwijl nachtwerkers wel graag adviezen en praktische tips ontvangen hoe negatieve gezondheidseffecten te voorkomen. Er is, aldus de Gezondheidsraad in 2015 en 2017, immers sterk bewijs dat nachtwerk effect heeft op het ontstaan van in elk geval diabetes, hart- en vaatziekten en slaapproblemen. Beperk nachtwerk daar waar mogelijk en pas maatregelen toe om de schadelijke effecten van nachtwerk te minimaliseren, luidde dan ook het advies van de Gezondheidsraad.

Gevolgen voor biologische klok

Dat nachtwerk niet gezond is, heeft alles te maken met de biologische klok, ook circadiane klok genoemd. “Deze geeft tijdstructuur aan onze cellen en organen en controleert 10 tot 20 procent van onze genen”, vertelde Bert van der Horst, professor chronobiologie en gezondheid aan het Erasmus MC. De gevolgen van genetische verstoring van de biologische klok kunnen ernstig zijn, zo maakte Van der Horst duidelijk. Bij laboratoriumdieren leidde compleet verlies van de klok tot aandoeningen als kanker en ouderdomsziekten. Bij de mens resulteren milde mutaties in een extreem ‘chronotype’. “Bijvoorbeeld dat de biologische klok in de ochtend sneller tikt en in de avond trager”, aldus Van der Horst.

Behalve genetische verstoring kan er ook sprake zijn van sociale verstoring van de biologische klok. “Dat treedt op als we niet naar onze klok luisteren. Bijvoorbeeld door ploegendienstwerk, bij een jetlag, maar ook als we door de wekker vroeger wakker worden dan de klok aangeeft.” Acute, tijdelijke klachten bij verstoring van de klok zijn slaaptekort, vermoeidheid, verminderde alertheid en verminderd prestatievermogen.

Langetermijneffecten van ploegendiensten

Over de langetermijneffecten van ploegendiensten en jetlag bestaat minder duidelijkheid. Uit eerder epidemiologisch onderzoek onder verpleegkundigen in ploegendienst bleek dat zij een geschat verhoogd risico van 1.79 op borstkanker hebben (Schermhammer et al., 2006), maar nieuwe epidemiologische studies lijken deze conclusie niet te ondersteunen. Van der Horst: “Toch denken wij op basis van dierexperimenteel onderzoek dat er wel degelijk causaal verband bestaat tussen een verstoorde circadiane klok en een verhoogd borstkankerrisico. Zo hebben we aanwijzingen dat circadiane verstoring bij muizen de inductie van tumoren versnelt (chronische jetlag), dan wel het tumorspectrum verandert (chronische ploegendienst). Wat betreft mensen zou ik, bij een familiair risico op kanker, toch adviseren om niet in de nacht in ploegendienst te werken.”

Het getuigt van goed werkgeverschap om rekening te houden met de biologische klok van medewerkers

Voor de aanwezigen had Van der Horst nog wel enige geruststelling. “Het eten van hamburgers en zeker roken is vele malen schadelijker. Maar het getuigt van goed werkgeverschap om rekening te houden met de biologische klok van medewerkers. Kijk bijvoorbeeld of iemand een ochtend- of avondmens is.”

Innovatie op personeelsgebied

Goed werkgeverschap is een van de redenen waarom het Jeroen Bosch Ziekenhuis eind 2017 het project ‘Gezond door de nacht’ startte. “Medewerkers hebben behoefte aan een werkgever die hun problemen aanpakt”, aldus Van Bussel. “Er is sinds 1992 al heel wat onderzoek verricht naar nachtwerk. Wat is daarmee gedaan? Helemaal niets.”

Powernap: wie durft?

Kasper Jansen, sportarts en powernapspecialist sprak tijdens het symposium over de powernap als interventie. Eerder interviewde PW Jansen over de powernap.  In veel bedrijven is de powernap volgens hem nog een ver-van-mijn-bedshow. “Doorbreek het laatste taboe rond vitaliteit’, zo luidt zijn boodschap aan HR.  Lees hier het interview Powernap op het werk: wie durft?)

Astrid Salet, intensivist in het Jeroen Bosch Ziekenhuis, viel haar collega bij. “Eén op de vier verpleegkundigen in Nederland is overspannen geweest, 16% heeft met burn-outklachten thuis gezeten en 46% denkt aan stoppen met dit werk vanwege de werkdruk. Het werkklimaat in de zorg is niet gezond. Je kunt alleen een goed ‘product’ leveren als de ingrediënten goed zijn. Het materiaal in ziekenhuizen is state-of-the-art, maar wat is er de afgelopen decennia geïnnoveerd op personeelsgebied? We zeggen altijd dat de patiënt centraal staat, maar we moeten de zorgverlener centraal stellen.”

Interventies in het ziekenhuis

In het project ‘Gezond door de nacht’ werd die boodschap in de praktijk gebracht. Het doel was om nadelige gezondheidseffecten van nachtwerk bij IC-verpleegkundigen te verminderen, door een combinatie van maatregelen. Salet: “Want uit vragenlijsten kwam naar voren dat medewerkers zich door nachtdiensten minder fit en energiek voelen, buikklachten krijgen en minder aandacht voor hun werk hebben.”

Jo van Bussel en Astrid Salet tijdens het symposium

De interventies op de IC-afdeling waren gericht op briltherapie, roosteren op basis van chronotype, goede voeding, leefstijl en powernappen. “Enkele jaren geleden was het ‘not done’ om als verpleegkundige in de nacht te gaan slapen”, aldus Van Bussel. “Wij hebben dat taboe doorbroken, want vermoeidheid is een groot risico voor patiënten.” 91% van de IC-verpleegkundigen heeft van de powernapstoel gebruik gemaakt, 84% beoordeelde deze interventie als ‘goed’. Van Bussel: “Sommige verpleegkundigen deden zelfs een powernap na werktijd, omdat ze nog een half uur in de auto naar huis moesten rijden.”

Gezond eten in plaats van snaaien

Ook de interventies met voeding scoorden goed bij 84% van de deelnemers. Op de IC staat sinds de start van het project fruit, snoepgroenten en noten voor het pakken. “Er is een mindset gekomen dat dit beter is dan het snaaien van koeken en chips”, vertelde Van Bussel. “We hebben ook de koks in het ziekenhuis erbij betrokken. Er zijn nu tientallen eiwitrijke gerechtjes waarmee medewerkers ontzettend blij zijn.” De briltherapie slaat wat minder goed aan bij de verpleegkundigen. 51% beoordeelt de oranje bril, die medewerkers na werktijd opzetten, als goed. De oranje bril filtert blauw licht, waardoor mensen mogelijk eerder en beter slapen. Van de blauwe bril worden medewerkers tijdens de nachtdienst juist alerter, maar slechts 44% beoordeelde deze interventie als goed.

Het ritme van eten

Voedingskundige Elly Kaldenberg deelde tijdens het symposium tips voor nachtwerkers over de juiste voeding en timing van eten, afgestemd op de biologische klok:

  • Eet een gewone avondmaaltijd en pak een kleine ‘start-up’ voor de nacht. Wat kwark, brood of een cracker is prima.
  • Het volgende eetmoment is rond 02.00 uur, als je lijf een beetje glucose-intolerantie heeft. Eet dan weinig koolhydraten, let op vet en neem verhoudingsgewijs meer eiwitten in. Eet vooral niet te veel, want dan gaat je energieniveau echt omlaag.
  • Gezond is niet per definitie goed. Peulvruchten of een grote bak salade kan je lijf ’s nachts niet aan.
  • Aan het einde van de nacht, als de bloedsuikerspiegel daalt, kun je meer koolhydraten eten. Neem dan bijvoorbeeld een banaan.
  • Ontbijt voordat je gaat slapen. Je lichaam vraagt er niet echt om, maar zo behoud je de regelmaat en je slaapt wat langer door

Uitkomsten van het project

De combinatie van maatregelen leidde tot mooie resultaten voor de medewerkers. 66% ervaart minder buikklachten, 94% eet gezonder, 40% eet thuis nu ook gezonder en 29% zegt zich fitter te voelen in het dagelijks leven.

Ook voor het ziekenhuis zijn de uitkomsten positief, aldus Van Bussel. “We zien een verbetering van de productiviteit, de medewerkerstevredenheid stijgt, er is minder verloop en verzuim, de veiligheid neemt toe en er is sprake van meer efficiency en flexibiliteit. Wij sturen namelijk niet op het aantal bedden, maar op aanbod. Als we extra bedden moeten inzetten, hebben we de bezetting binnen een half uur geregeld. Omdat wij ook iets voor de medewerkers doen.”

‘Kijk vooral naar de opbrengsten’

Het Bossche ziekenhuis kan op veel waardering en belangstelling rekenen. Zo werd het ziekenhuis recent twee keer genomineerd voor haar inspanningen rond duurzame inzetbaarheid: voor de Kroon op het Werkprijs en de HR Zorg Award. Van Bussel: “Er zijn wel veertig ziekenhuizen bij ons op bezoek geweest. Ze willen zelf ook aan de slag met gezonder werken in de nacht, maar lopen tegen allerlei zaken of de kosten aan. Ik zou zeggen, begin klein. En kijk vooral naar de opbrengsten. Als het verzuim 1% daalt, scheelt dat enorm in de kosten en gaan managers ook overstag. Als een duur kopieerapparaat kapot gaat, is vervanging geen probleem. Wat is de gezondheid van medewerkers ons waard?”

Lees nog veel meer artikelen over gezondheidsmanagement in het dossier op PWnet. 

gezondheidsmanagement

 

Reageer op dit artikel